Wie droomt van een eigen boomgaard, klein of groot, ziet het al voor zich: bomen vol rijpe appeltjes, knapperige peren of zoete kersen. Toch eindigt de bloeiperiode in de tuin bij veel mensen in een teleurstelling. De boom staat in de lente prachtig in de bloesem, maar een paar maanden later valt er amper iets te plukken. In veruit de meeste gevallen ligt de oorzaak bij de bestuiving.
Bij het uitzoeken van een fruitboom of bessenstruik kom je vrijwel direct de termen zelfbestuiving en kruisbestuiving tegen. Dit is geen ingewikkelde botanische vaktaal die je negeren kunt; het is de absolute basis voor een succesvolle oogst. De manier waarop een boom wordt bestoven bepaalt namelijk of hij in zijn eentje fruit kan dragen, of dat hij de hulp van een specifieke 'buurman' nodig heeft.
Hoe werkt dit proces precies, waar moet je op letten bij de rassenkeuze en hoe richt je je tuin optimaal in? Ik leg het je uit!
Wat is het verschil tussen zelfbestuiving en kruisbestuiving?
Om te begrijpen hoe fruit groeit, moeten we kort kijken naar de biologie van de bloem. Bestuiving is simpelweg de overdracht van stuifmeel (pollen) uit de meeldraden naar de stempel van de stamper. Als het stuifmeel de stempel bereikt, groeit er een stuifmeelbuis naar het vruchtbeginsel, vindt er bevruchting plaats en vormt de bloem zich om tot een vrucht. De manier waarop dit stuifmeel op de juiste plek belandt, verschilt per plantensoort.
-
Zelfbestuiving: De bloem kan door zijn eigen stuifmeel bevrucht worden, of door stuifmeel van een andere bloem aan exact dezelfde boom. De genetische eigenschappen van de plant zijn hiervoor geschikt. De boom heeft dus geen andere bomen in de buurt nodig om vruchten te produceren.
-
Kruisbestuiving: Veel fruitsoorten hebben een ingebouwd blokkademechanisme (zelf-incompatibiliteit). De bloem wijst het stuifmeel van zichzelf of van dezelfde boom af. Er is stuifmeel nodig van een ander ras van dezelfde soort. Insecten, zoals bijen en hommels, moeten dit stuifmeel van de ene naar de andere boom overbrengen.
De vier categorieën: van 'forever single' tot 'strikte noodzaak'
Bestuiving is niet zo moeilijk als het lijkt. In de praktijk onderscheiden we vier duidelijke categorieën die bepalen hoeveel bomen je nodig hebt voor een geslaagde oogst.
Strikte zelfbestuivers (geen partner nodig)
Deze rassen geven een volledige oogst als ze alleen staan. Ze zijn uiterst betrouwbaar en ideaal voor wie beperkte ruimte heeft.
Vrijwel alle bessenstruiken (rode, witte en zwarte bes), frambozen, bramen, perziken, abrikozen en zure kersen (zoals Morellen) zijn strikt zelfbestuivend. Kruisbestuiving voegt niets of bijna niets toe aan de vruchzetting.
Gedeeltelijk zelfbestuivend (meer opbrengst mét partner)
Bomen in deze categorie dragen in hun eentje wel wat vruchten, maar de opbrengst is beperkt of wisselvallig. Zodra er een geschikte kruisbestuiver in de buurt staat, neemt de productie flink toe. Daarnaast zijn de vruchten na kruisbestuiving vaak groter en beter van vorm.
Bijvoorbeeld: de Comice peer. Zonder bestuiver groeit er wel fruit, maar deze peren blijven vaak kleiner en afwijkend gevormd. Met een geschikte bestuiver erbij ontstaat een volle oogst van goedgevormde handperen.
Strikte kruisbestuivers (geen partner = geen fruit)
Deze bomen hebben verplicht stuifmeel van een ander ras nodig. Zonder geschikte buurboom vallen de onbevruchte bloemen na de bloei af en oogst je niets.
Voorbeelden zijn de meeste appelrassen (zoals Cox's Orange Pippin), zoete kersen (Hedelfinger) en diverse peren- en pruimenrassen.
Tweehuizige soorten (mannelijke en vrouwelijke planten)
Bij een kleine groep fruitgewassen zijn de geslachten volledig gescheiden. Een plant heeft óf alleen mannelijke bloemen (die stuifmeel leveren), óf alleen vrouwelijke bloemen (die de vruchten dragen). Je hebt dus absoluut beide geslachten nodig om fruit te kunnen plukken. Veel kiwisoorten en duindoorn zijn voorbeelden.
Zelfbestuivende kiwi's zijn een vreemde uitzondering. Hierbij groeien namelijk afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke bloemen aan dezelfde plant.
De twee regels voor succesvolle kruisbestuiving
Kies je voor bomen die afhankelijk zijn van kruisbestuiving, dan moeten de rassen aan twee voorwaarden voldoen:
1. De bloeitijd moet overlappen
Bestuiving kan alleen plaatsvinden als beide bomen gelijktijdig bloeien. Bloeit het ene ras in april en het andere pas in mei, dan kunnen insecten geen stuifmeel overbrengen. Fruitrassen worden daarom ingedeeld in bloeigroepen (van vroeg tot laat). Bomen uit dezelfde of een aangrenzende bloeigroep passen bij elkaar.
2. Genetisch verschillend (geen twee bomen van hetzelfde ras)
Fruitbomen worden gekweekt door middel van enten. Dit betekent dat alle bomen van hetzelfde ras (bijvoorbeeld Elstar) genetische klonen van elkaar zijn. Twee Elstar-bomen naast elkaar gedragen zich biologisch als één en dezelfde boom; ze kunnen elkaar dus niet bestuiven. Je hebt altijd een ander ras nodig van dezelfde fruitsoort, zoals een Elstar gecombineerd met een Alkmene.
Triploïde rassen: de uitzondering
Binnen de appels en peren bestaat een specifieke groep rassen die we 'triploïd' noemen. Bekende voorbeelden zijn de Schone van Boskoop (Goudreinette) en het perenras Beurré Alexander Lucas.
Triploïde rassen hebben een belangrijk kenmerk. Hun eigen stuifmeel is steriel. Dit betekent dat ze andere bomen niet kunnen bestuiven.
Als je een Schone van Boskoop (triploïd) en een Discovery (diploïd) bij elkaar zet, levert de Discovery wel stuifmeel aan de Schone van Boskoop, maar andersom werkt het niet. De Discovery draagt in dat geval geen fruit. Wil je een triploïd ras aanplanten, dan heb je in totaal drie bomen van verschillende rassen nodig om de bestuivingscirkel rond te maken.
Gebruik onze bestuivingstabel
Om het uitzoeken eenvoudig te maken, vind je in onze bestuivingstabel precies welke rassen genetisch matchen en tegelijkertijd bloeien. Ook triploide rassen (die niet geschikt zijn als bestuiver) zijn in deze tabel opgenomen.
Praktische oplossingen bij beperkte ruimte
-
Kijk in de omgeving: Bijen en hommels vliegen gemakkelijk enkele honderden meters. Staat er bij de buren of verderop in de straat een passend ras dat tegelijk bloeit, dan is dat vaak al voldoende voor de bestuiving van jouw boom.
-
Kies een duo-fruitboom: Heb je echt maar plek voor één boom en staan er geen bomen in de buurt? Een duo-boom (of familieboom) bevat twee of drie verschillende rassen die op één onderstam zijn geënt. Deze rassen bestuiven elkaar in dezelfde boomkroon.
-
Stimuleer bestuivers: Zorg voor een insectvriendelijke tuin. Wilde bijen (zoals metselbijen) vliegen al bij lage temperaturen in het vroege voorjaar en zijn uiterst efficiënte bestuivers voor je fruitbomen.
